Pasym - historia miasta w skrócie

Ślady człowieka w okolicy sięgają epoki kamienia, a na półwyspie nad jeziorem Kalwa stał grodzisko Okrągła Góra, związane z plemionami Galindów (zob. grodzisko Okrągła Góra). W 1254 roku ziemie te przeszły pod władzę biskupstwa warmińskiego, a w 1336 roku założono tu wieś kościelną Henrykowo, obwarowaną wałem i palisadą. W 1384 roku wielki mistrz krzyżacki Konrad von Rothenstein podniósł osadę do rangi miasta i nadał jej nazwę Passenheim; prawo chełmińskie miasto otrzymało 4 sierpnia 1386 roku.

W średniowieczu Pasym żył z browarów, młynów, gorzelni i rzemiosła, słynął z wyrobów sukienniczych. Miasto otaczały mury z dwunastoma basztami i trzema bramami: elbląską, królewiecką i rybacką (ich ślady opisuje wpis Mury obronne i wieża ciśnień). Epidemie, pożary i wojny wielokrotnie je osłabiały. W 1520 roku miasto spłonęło w marcu i zajęły je wojska polskie, a po traktacie krakowskim z 1525 roku weszło w skład Prus Książęcych i przyjęło luteranizm.

Ogromny pożar z 1583 roku oszczędził według kronik tylko dziewięć domów, zamek i kościół ewangelicki. W 1615 roku mieszczanie odkupili dawny zamek krzyżacki i rozebrali go, a z cegły postawili ratusz. Najazd tatarski w 1656 roku wyludnił miasto, w latach 1709-1711 przeszła dżuma, a pożary z 1746 i 1750 roku znów zniszczyły zabudowę. W lutym 1807 roku kilka dni spędził w Pasymiu cesarz Napoleon z armią, co mieszkańcy odczuli jako rekwizycje i kontrybucję. Dalsze dzieje opisuje wpis Pasym w XIX i XX wieku. Ten sam szlak dziejów, od krzyżackich warowni po pruskie miasteczka, widać też w pobliskim Szczytnie.