Szczytno - historia miasta w skrócie

To opowieść o mieście, które kilka razy zaczynało od nowa: po najazdach, zarazach, pożarach i dwóch wojnach. Daty i nazwy pochodzą z opracowań encyklopedycznych i oficjalnych stron miasta, a tam, gdzie źródła się różnią, zaznaczamy to wprost.

Warownia i osada bartników

Około 1350 roku na wzgórzu między dwoma jeziorami powstał obóz warowny nazwany Ortulfburg, od imienia komtura elbląskiego Ortulfa z Trewiru. Wcześniej, według encyklopedii regionalnej, było tu grodzisko Galindów. W 1360 roku na przeciwległym brzegu jeziora osadzono bartników z Mazowsza; ich osadę nazwano Bartną Stroną i dziś jest to część miasta. Drewniana strażnica spłonęła w 1370 roku, a w ostatnich dziesięcioleciach XIV wieku Krzyżacy wznieśli na jej miejscu kamienny zamek, opisany w haśle Ruiny zamku krzyżackiego. O pochodzeniu nazwy miasta piszemy osobno: skąd wzięło się słowo Szczytno.

Czasy książęce, piwo i zarazy

Po sekularyzacji zakonu w 1525 roku zamek służył jako siedziba urzędnika książęcego i miejsce łowieckich pobytów. W latach 1579-1581 gruntownie go przebudowano. W 1602 roku miasto uzyskało zgodę na warzenie i sprzedaż piwa, co ożywiło handel, ale wywołało spór z konkurencyjnym Pasymiem. Zarazy w latach 1624-1625, 1631 i 1653-1654 oraz wielka epidemia z lat 1707-1711 niemal zatrzymały życie gospodarcze. W 1715 roku zamek stał pusty i zezwolono na jego częściową rozbiórkę. Pełne prawa miejskie miasto otrzymało w 1723 roku; w 1750 roku browarnictwem zajmowały się tu 44 osoby.

Miasto powiatowe i polski ruch mazurski

W 1818 roku Szczytno stało się miastem powiatowym i w pierwszej połowie XIX wieku należało do większych ośrodków miejskich na Mazurach. W 1883 roku uruchomiono linię kolejową do Olsztyna. Miasto było też ważnym punktem polskiego ruchu mazurskiego, o czym piszemy w haśle Mazurzy, prasa i polski ruch. W 1898 roku stanął Browar Zamkowy, a na początku XX wieku do miasta włączono dawne osady Fiugajty (1901), Wolność (1906) i Bartną Stronę (1913). Liczba mieszkańców wzrosła z 3205 w 1890 roku do około 9300 w 1914 roku.

Dwie wojny

Pod koniec sierpnia 1914 roku (29 i 30 sierpnia) w mieście i wokół niego toczyły się walki rosyjsko-niemieckie, które w dużej części je zniszczyły; odbudowa ruszyła jeszcze w trakcie wojny, w latach 1916-1918. W 1937 roku na terenie zamkowym postawiono nowy ratusz, o którym piszemy w haśle Ratusz i Muzeum Mazurskie. W 1939 roku Szczytno liczyło 14 234 mieszkańców. Działania wojenne w 1945 roku zniszczyły około połowy zabudowy, a w 1946 roku mieszkało tu już tylko 3645 osób.

Po 1945 roku

Miasto odbudowano i zaludniono na nowo. W 1945 roku powstało Muzeum Mazurskie, w 1947 roku biblioteka, a od 1954 roku w Szczytnie kształcono kadry milicyjne i policyjne, co doprowadziło do powstania Akademii Policji. W latach 2018-2021 odnowiono ruiny zamku, a w 2025 roku miasto odkupiło zabytkową wieżę ciśnień. Według raportu o stanie miasta pod koniec 2025 roku Szczytno liczyło 20 740 mieszkańców na powierzchni 9,96 km2.